Süt ineğinde rasyon hesabı

Yem, bir süt işletmesindeki en büyük gider kalemidir; aynı zamanda verimi en çok etkileyen faktördür. İyi bir rasyon, ineğin ihtiyacını karşılarken israfı önler. Aşağıda mantığı adım adım özetledik.

Rasyon aslında karmaşık bir hesap değildir. Üç soruya sırayla cevap verirsiniz: İnek günde ne kadar yiyebilir? Bu miktarın ne kadarı kaba yem olacak? Verdiği süt için ne kadar ek enerji ve protein gerekiyor? Bu yazıda her adımı ahırda uygulanacak şekilde, elinizdeki kova ve teraziyle yapabileceğiniz hâline indirdik.

1. Önce kuru madde (KM) tüketimi

İnek günde, canlı ağırlığının yaklaşık %3'ü kadar kuru madde tüketebilir. Örneğin 600 kg bir inek günde ~18 kg kuru madde yer. Rasyon planının başlangıç noktası bu rakamdır; çünkü hayvan ancak bu kadarını sindirebilir.

Bu oran her hayvanda ve her dönemde aynı değildir. Kurudaki bir inek canlı ağırlığının yaklaşık %2'si kadarıyla yetinirken, laktasyonun tepe döneminde yüksek süt veren bir inekte kuru madde tüketimi %3,5–4 seviyesine kadar çıkabilir. Genç bir düve de aynı ağırlıktaki olgun bir inek kadar yem yiyemez. Bu yüzden sürüyü tek bir rakamla beslemek yerine, en azından yeni doğuranlar, yüksek verimliler, verimi düşenler ve kurudakiler diye ayırmak en pratik başlangıçtır.

Kuru madde, yemin içindeki suyu çıkardığınızda geriye kalan kısımdır. İnek kilo olarak yem yer ama besin maddesini kuru maddeden alır. Bir kova mısır silajının ağırlığının büyük bölümü sudur; aynı ağırlıktaki samanın ise neredeyse tamamı kuru maddedir. Rasyonu tartıya göre değil kuru maddeye göre kurmadığınız sürece, hesabınız hep şaşar.

Elinizdeki yemin kuru maddesi ne kadar?

Kesin rakam için yem analizi yaptırmak en doğrusudur. Analiz yaptıramıyorsanız aşağıdaki yaklaşık değerler kaba bir plan kurmanıza yeter; kendi silajınızın kuru maddesi hasat zamanına ve sıkıştırmaya göre bu aralığın dışına çıkabilir.

Pratik bir kontrol: bir avuç silajı sıkın. Elinizden su akıyorsa silaj çok suludur; o kovadan beklediğiniz kuru maddeyi alamazsınız, inek karnı dolduğu hâlde aç kalır.

2. Kaba yem – kesif yem dengesi

Rasyonun tabanı kaba yemdir (mısır silajı, kuru ot, saman, yonca). Kaba yem işkembe sağlığı için şarttır ve kuru madde esasına göre genellikle rasyonun yarıdan fazlasını oluşturmalıdır. Kesif yem (süt yemi/fabrika yemi) ise süt verimine göre eklenen enerji-protein takviyesidir. Çok fazla kesif, az kaba yem işkembeyi bozar (asidoz).

Burada en sık karıştırılan nokta şu: kaba yem taze ağırlık olarak rasyonun büyük kısmıdır, ama kuru madde olarak pay çok daha dengelidir. 20 kg silaj tartıda ağır görünür; %30 kuru maddeli bir silajda bunun kuru madde karşılığı yaklaşık 6 kg'dır (silajın kuru maddesine göre kabaca 5,6–7,0 kg arasında değişir). Genel kural olarak kaba yem, kuru maddede rasyonun yarısından fazlasını tutar; kesif yemin payının yarıya yaklaşması ancak yüksek verimli gruplarda ve uzman kontrolünde söz konusudur. Kaba yemin kuru madde payının rasyonun %40'ının altına inmesi, işkembe için risklidir.

Kaba yemin sadece miktarı değil uzunluğu da önemlidir. Toz gibi öğütülmüş kaba yem ineği geviş getirtmez. Geviş tükürük demektir; tükürük de işkembedeki asidi tamponlayan doğal sistemdir. Rasyonda ineğin çiğnemek zorunda kaldığı, iri kıyılmış bir kaba yem bulunmalıdır.

3. Protein ve enerji

Süt yapımı protein ve enerji ister. Piyasadaki süt yemleri farklı sınıflarda satılır; protein oranı genellikle %16–21 arasında değişir, bu yüzden aldığınız yemin etiketindeki orana bakın. İnek ne kadar çok süt veriyorsa enerji ve protein ihtiyacı o kadar artar; bu yüzden yüksek verimli ineğe daha çok kesif yem verilir.

Ancak protein tek başına süt yapmaz. Enerji yetmediğinde inek, fazla proteini süte değil idrara çevirir; hem para havaya gider hem karaciğer yorulur. Tersi de geçerlidir: enerji bol ama protein eksikse süt verimi tavan yapmaz, üstelik inek yağlanır. Bu ikisini birlikte düşünün. Rasyonda enerjiyi genellikle tahıl ve iyi silaj, proteini ise küspeler ve baklagil kaba yemleri (yonca, fiğ) sağlar.

Mineral ve vitamin takviyesini erteleme; tuz, kalsiyum, fosfor ve iz elementler döl tutmadan tırnak sağlığına kadar çok şeyi etkiler. Süt yemi kullanıyorsanız etiketini okuyun: içinde mineral-vitamin var mı, yoksa ayrıca mı vermeniz gerekiyor?

4. Örnek bir günlük rasyon

Aşağıdaki tablo, orta verimli bir süt ineğinde kuru madde hesabının nasıl kurulduğunu göstermek için hazırlanmış bir örnektir; doğrudan uygulanacak bir reçete değildir. Buna mineral-vitamin takviyesi ve serbest su eklenir.

Dikkat edin: tartıda kaba yem 27 kg, kesif yem 7 kg görünür. Kuru maddede ise kaba yem ~11 kg, kesif yem ~6,2 kg; toplam ~17 kg kuru madde eder ve kaba yem payı yaklaşık üçte ikidir. Verimi düşmüş bir inekte aynı kesif yemi vermeye devam ederseniz hem para kaybedersiniz hem inek yağlanır. Yüksek verimli bir inekte kesif yem payı artar; ancak kesif yemin kuru madde payı rasyonun yarısını aşmamalı ve her artış günler içinde kademeli yapılmalıdır.

Bu değerler yalnızca örnektir. Rasyon; ineğin canlı ağırlığına, laktasyon dönemine, süt verimine ve elinizdeki yemlerin kalitesine göre hayvana özel hesaplanmalıdır. Doğru denge için veteriner ya da zooteknist (besleme uzmanı) desteği alın.

Rasyonu ahırda 6 adımda kurun

1. İneği tartın ya da ölçün. Baskül yoksa göğüs çevresi ölçüm şeridi işinizi görür. Tahmin etmeyin; 550 kg ile 650 kg arasındaki fark, rasyonda 3 kg kuru maddedir.
2. Günlük kuru madde hedefini yazın. Canlı ağırlığın yaklaşık %3'ü ile başlayın, dönemine göre yukarı-aşağı çekin.
3. Önce kaba yemi yerleştirin. Elinizdeki en iyi kaba yemi, ineğin yiyebileceği kadar verin. Kaba yem ne kadar kaliteliyse o kadar az kesif yeme ihtiyacınız olur.
4. Kalan boşluğu kesif yemle doldurun. Süt verimine göre ekleyin; kaba yemin kuru maddedeki payını %40'ın altına düşürmeyin. Kesif yemi tek öğünde yığmayın; güne yayın.
5. Mineral, vitamin ve tuzu ekleyin. Etiketteki dozu uygulayın, "biraz fazlası iyi olur" mantığıyla artırmayın.
6. 10 gün uygulayın ve ölçün. Süt verimini, yemlik artığını ve gübreyi izleyin. Değişiklik yapacaksanız tek seferde tek şeyi değiştirin, yoksa neyin işe yaradığını anlayamazsınız.

Yem değiştirirken acele etmeyin. Yeni bir yeme geçerken 10–15 günlük kademeli bir alıştırma uygulamak, işkembedeki mikropların yeni yeme uyum sağlaması için gereklidir. Bir günde yapılan ani geçişler, en iyi rasyonu bile hastalık sebebine çevirir.

5. Su unutulmasın

Süt yaklaşık %87 sudur. Temiz ve serbest suya 24 saat erişim olmadan hiçbir rasyon tam verim vermez. Su tüketimi düştüğünde süt de düşer.

Yaygın olarak kullanılan kaba bir ölçü, her kilogram süt için yaklaşık 3–4 litre su gerektiğidir; sıcak yaz günlerinde bu ihtiyaç belirgin şekilde artar. Suluğu her gün elinizle yoklayın: yosun tutmuş ya da akışı zayıflamış bir suluk, göründüğünden çok daha fazla süt kaybettirir. Kalabalık bir ahırda tek suluk varsa, sıradaki çekingen inek yeterince içemez.

Laktasyon dönemine göre rasyonu değiştirin

Aynı ineğe yıl boyu aynı rasyonu vermek en pahalı hatalardan biridir. Dönemler kabaca şöyle ayrılır:

• Doğumdan sonraki ilk haftalar: Süt hızla yükselir ama ineğin iştahı henüz açılmamıştır. İnek açığı kendi vücut yağından kapatır; bu dönem enerji açısından en riskli dönemdir. Kesif yemi kademeli artırın, kaba yemi kısmayın.
• Tepe verim ve sonrası: İştah artık yerindedir. Rasyonun en yüklü olduğu dönemdir.
• Verimin düştüğü dönem: Kesif yemi süt verimine göre azaltın. Aksi hâlde süt değil yağ üretirsiniz; bu da bir sonraki doğumu zorlaştırır.
• Kuru dönem: Rasyon kaba yem ağırlıklı olur. Kuruya çıkarma takibini aksatmayın; bu dönemde aşırı yağlanan inek, doğumdan sonra çok daha fazla sorun çıkarır.

Düve ve genç hayvanların beslenmesi ayrı bir konudur; ilk buzağılamaya kadar geçen dönemin planı için düve yetiştirme yazımıza, buzağıların ilk günleri için buzağı bakımı yazımıza bakabilirsiniz.

Sahada en sık yapılan hatalar ve nasıl fark edilir

• Süt yemini göz kararı vermek. Kova ile ölçen her işletmede miktar zamanla kayar. Kovanızı bir kez tartın, kaç kilo aldığını üstüne yazın.
• Bütün sürüye aynı rasyonu vermek. 30 litre veren inekle 10 litre veren inek aynı yemliğe bakıyorsa, biri aç biri fazla besleniyor demektir.
• Kesif yemi tek öğünde vermek. Büyük miktarı bir seferde vermek işkembe pH'sını düşürür. Öğüne bölmek, aynı yemi çok daha güvenli hâle getirir.
• Yemliği tamamen boş bırakmak. Uzun süre boş kalan yemliğin ardından inek hızla ve fazla yer; bu da hazımsızlık yapar.
• Küflü ya da ısınmış yem vermek. Silonun sıcak, küflü veya kötü kokan kısmını atın. "Az bir yer, bir şey olmaz" diyerek verilen küflü yem, düşük döl verimi ve düşük sütün sessiz sebebidir.
• Yemliği sadece göz ucuyla kontrol etmek. Sabah yemlikte ne kaldığına bakın. Hiç artmıyorsa inek muhtemelen aç kalıyor; çok artıyorsa ya yem bozuk ya da fazla veriyorsunuz.

Rasyonun tutup tutmadığını anlamanın en ucuz yolu ineği okumaktır: Sürünün yattığı zamanlarda geviş getiren hayvanların çoğunlukta olması iyi işarettir. Gübre çok sulu ise ya da içinde sindirilmemiş tane görünüyorsa, kesif yem fazla veya kaba yem yetersiz olabilir. Süt yağı oranındaki düşüş de aynı yöne işaret eder. Hayvanların ne çok zayıf ne de çok yağlı olması, rasyonun uzun vadede oturduğunu gösterir. Verimi bir bütün olarak ele almak için süt verimini artırma yazımız da yardımcı olur.

Hangi belirtide veteriner hekime başvurmalı

Rasyon ayarı çiftçinin işidir; hastalık teşhisi ise veteriner hekimin işidir. Aşağıdaki durumlarda beklemeyin, hekiminizi arayın:

• İneğin yemden ani ve tam kesilmesi, özellikle doğumdan sonraki ilk haftalarda halsizlik ve süt veriminde hızlı düşüşle birlikteyse.
• Karnın sol üst tarafında hızla gelişen şişkinlik, güçlükle nefes alma. Bu acil bir durumdur.
• Geçmeyen sulu ishal, dışkıda kan veya belirgin miktarda sindirilmemiş tane.
• Sürüde topallayan hayvan sayısının artması.
• Ayağa kalkamama, titreme veya doğum sonrası yere yatıp kalkamama.
• Süt veriminde belirgin düşüşle birlikte kilo kaybı ve donuk, tüylenmiş bir görünüm.

Bu belirtilerin ayırt edilmesi muayene, gerektiğinde laboratuvar ister. İnternetten ya da komşudan duyulan ilaçları kendi başınıza uygulamayın.

6. Maliyeti ve verimi birlikte takip edin

Rasyonu doğru kurmak kadar, maliyetini ve sonucunu izlemek de önemlidir. Aylık yem giderini ve buna karşılık alınan sütü kayıt altına alırsanız, hangi rasyonun gerçekten kârlı olduğunu sayısal olarak görürsünüz.

Basit bir yaklaşım şudur: bir ayın toplam yem giderini, o ay sattığınız süt gelirine bölün. Bu oran ay ay birbirine yakın seyrediyorsa işletme dengededir. Yem fiyatı artınca ya da süt düşünce oran bozulur; işte o zaman rasyona dönüp bakmanın vakti gelmiştir. Kendi kaba yeminizi üretmek, bu oranı iyileştirmenin en bilinen yoludur. Kaba yem üretimine yönelik destekleme uygulamaları dönem dönem değişir; güncel şartlar ve başvuru takvimi için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile veteriner hekiminize başvurun.

Kayıt tutmak neden işe yarar

Kayıt, rasyonu kesin doğru yapmaz; ama hatanızı ne kadar sürede fark ettiğinizi değiştirir. Aklınızda tuttuğunuzda "geçen ay galiba daha iyiydi" dersiniz. Yazdığınızda, verimin hangi hafta ve hangi yem değişikliğinden sonra düştüğünü görürsünüz. Tutmaya değer en az dört kayıt şunlardır: hayvan başına günlük süt, alınan yemin cinsi-miktarı-fiyatı, rasyonda yapılan değişikliğin tarihi ve hayvanların kondisyon/sağlık notları.

Bu dört kaydı bir deftere de tutabilirsiniz. Önemli olan düzenli olmasıdır. Nasıl bir düzen kuracağınızı sürü kaydı nasıl tutulur yazımızda, defterden dijitale geçişi ise çiftlikte dijitalleşme yazımızda anlattık. Süt verilerini hayvan bazında izlemek için süt takibi ve inek takip sayfalarına da göz atabilirsiniz.

Kısa kontrol listesi

Yem giderini ve sütü Alprivo ile izleyin

Alprivo-Sürü Yönetimi'nde rasyon ve yem giderini kaydedin, süt gelirini görün; hangi dönemde kâr ettiğinizi tek ekrandan takip edin.